2020'den beri · Sağlık sayfalarını veteriner hekim kontrol ediyor

Yabani türlerden süs ırklarına kadar güvercinleri ve kumruları anlatıyoruz.

Güvercin Türleri · 12 dk okuma

Rodrigez Dodosu: Rodrigues’in soyu tükenmiş, uçamayan güvercini

Yazar: Dan Richardson · İlk yayın:

Rodrigez Dodosu, yalnızca Maskaren adalarındaki Rodrigues’te yaşamış, uçamayan iri bir güvercindir. Soyu tükenmiştir. IOC World Bird List (sürüm 15.2) bilimsel adını Pezophaps solitaria (Gmelin, 1789), Türkçe adını ise Rodrigez Dodosu olarak verir. İngilizce adı Rodrigues Solitaire’dir. Columbidae familyasinda, kendi cinsi olan Pezophaps içinde yer alır.

Mauritius’taki dodo (Raphus cucullatus) ile kardeş türdür; Mauritius yaklaşık 538 km batıdadır. Yaşayan kuşlar arasında en yakın akrabası, 2002’de yayımlanan mitokondri DNA çalışmasına göre Nicobar güvercinidir (Caloenas nicobarica).

Maskaren adalarından çıkmış bir Rodrigez Dodosu derisi bilinmez. Elde kalan, dönem tanıkları, hayattan çizilmiş tek bir resim, bir harita ve Rodrigues’teki mağaralardan çıkarılmış binlerce yarı fosil kemiktir.

1907 tarihli renkli levha: kumlu zeminde duran kahverengi-gri, uçamayan bir güvercin; uzun boyun, küçük kanatlar, kalın bacaklar ve koyu cere; Pezophaps solitaria, yaklaşık doğal boyutun üçte biri, tarif ve çizimlerden
Frederick William Frohawk’un Rodrigez Dodosu rekonstrüksiyonu, Walter Rothschild’un Extinct Birds (1907) kitabında levha 23. Levha “yaklaşık doğal boyutun üçte biri” diye işaretlenmiştir ve canlı bir kuştan değil, tarifler ve önceki çizimlerden yapılmıştır. Görsel: Frederick William Frohawk (opens in new tab), kamu malı (opens in new tab), Wikimedia Commons. Görüntü yeniden boyutlandırıldı; kırpılmadı.

Rodrigez Dodosu bir bakışta

ÖzellikRodrigez Dodosu
Bilimsel adPezophaps solitaria (Gmelin, 1789)
FamilyaGüvercinler ve kumrular (Columbidae)
YayılışYalnızca Rodrigues (bugün Mauritius Cumhuriyeti’nin parçası)
DurumSoyu tükenmiş. IUCN değerlendirmesi, 8 Temmuz 2024
Son kayitlar1733’te hâlâ yaygın sayılıyordu; 1761’te seyrek ve adanın tecritli bölümlerinde; büyük olasılıkla 1760’larda yok oldu
En yakın yaşayan akrabaNicobar güvercini (Caloenas nicobarica)
En yakın soyu tükenmiş akrabaMauritius dodosu (Raphus cucullatus)
Ne kaldıYarı fosil kemikler; tam bir deri bilinmez

Nasıl görünüyordu

Canlı bir kuştan çizildiği bilinen tek resim, François Leguat’nun 1708 yolculuğundaki gravürdür. Huguenot olan Leguat, 1691-93’te Rodrigues’te yaşadı. Kitabının 1891 İngilizce baskısında erkeklerin tüyü kahverengi-gridir; göz siyah ve canlı, baş ise ibiksiz ve tepesizdir. Gaga ve ayaklar, diye yazdı, hindiye benzer ama biraz daha kıvrıktır. Kuşlar hindiden daha uzundu, boyunları dik, kuyrukları neredeyse yoktu, kıç tarafı yuvarlaktı. Uçmazlardı. Kanatları bedeni kaldıramayacak kadar küçüktü.

Dişiler onu etkilemiştir. Kimisi “fair” idi; bununla açık saç rengini kastediyordu, kimisi kahverengiydi. Göğüste, “dul başlığı gibi” dun renginde sivri bir leke ve kursakta iki daha soluk kabartı vardı.

Marttan Eylül’e kadar, diye yazdı, kuşlar iyice semizlerdi. “Some of the Males weigh forty five Pound.” Bu rakam, o İngilizce çevirideki anlatısından gelir ve semiz mevsimindeki kuşları tarif eder. Kemiklerden alınmış modern bir ortalama ağırlık değildir. Hume ve Steel’in (2013) aktardığı daha sonraki bir osteoloji çalışması, dişilerin, daha iri morfun yetişkin ağırlığının yaklaşık yüzde 60’ı kadar geldiğini tahmin etti. Yazarlar uzun süre bu iri morfu, Leguat’nun metninin de ima ettiği gibi, erkek saymıştır; ama Hume ve Steel, kemiklerin moleküler yöntemle cinsiyetinin belirlenmediğini belirtir.

On sekizinci yüzyıl başına ait gravür: meyve ağaçlarının arasında, küçük kanatlı tombul bir güvercin, şeritte Le Solitaire yazısı
Canlı bir Rodrigez Dodosu’ndan çizildiği bilinen tek görüntü, François Leguat’nun 1708 yolculuğundan, burada 1891 Hakluyt Society tıpkıbasımında. Kuş meyve ağaçlarının arasında durur; şeritte “Le Solitaire” yazar. Görsel: François Leguat (opens in new tab), kamu malı (opens in new tab), Wikimedia Commons. Görüntü yeniden boyutlandırıldı; kırpılmadı.
Gövde kütlesi karşılaştırmasıErkek ve dişi bir Rodrigez Dodosu, bir dodo ve bir şehir güvercininin, yayımlanmış gövde kütlesi tahminlerinin küp köküne göre ölçeklenmiş siluetleri.Gövde kütlesi karşılaştırmasıErkek solitaire28 kgDişi solitaire17 kgDodo (erkek)21 kgŞehir güvercini360 gLivezey (1993), Journal of Zoology 230:247-292, özet; BTO BirdFacts (yetişkinkaya güvercini ortalaması 359,6 g). Siluetler kütlenin küp kökünü kullanır,boyu değil.
Gövde kütlesine göre bir boyut karşılaştırması. Rodrigez Dodosu ve dodo rakamları Livezey’in 1993 tahminleridir, canlı kuşlardan alınmış tartı değildir. Güvercin rakamı, şehir güverciniyle aynı tür olan yetişkin kaya güvercini için BTO ortalamasıdır.

Kanattaki musket topu

Leguat, kanat kemiğinin ucunda, tüyün altında, “musket topu kadar” sert ve yuvarlak bir kitle tarif etti. Kuşun başlıca savunmasının bu yumru ile gagası olduğunu söyledi. Kanatlar gösteride de çatırdardı. Kuşlar aynı yöne yirmi otuz kez, dört beş dakika dönerdi; çıngırak gibi ses iki yüz adımdan duyulurdu.

1725-26’da Rodrigues’te mahsur kalan Julien Tafforet, kısa kanadın ucunda savunmada kullanılan bir “kurşun” ve kuş kızınca çıkardığı gürültülü kanat sesini benzer biçimde anlattı. Yanında Leguat’nun kitabı vardı, bu yüzden metni tamamen bağımsız bir kaynak değildir; yine de aynı yapıları adadaki ikinci bir kalıştan tekrarlar.

Hume ve Steel (2013), yarı fosil kanat kemiklerini inceleyip bu “karpal yumru”nun karpometakarpusun ekstensor çıkıntısından oluştuğunu gösterdi. İskelet olgunlaştıktan sonra gelişiyordu ve en büyük boyuna, erkek sayılan en iri yetişkinlerde ulaşıyordu. Ölçtükleri en büyük yumru, en geniş yerinde 32,9 mm idi; tabanı yalnızca 14 mm idi. Başka kuşlarda tam bir karşılık bulamadılar ve bunun Aves içinde bir karşılığı olmadığını savundular. Daha kalın bir kıkırdak veya boynuz kılıf, 19. yüzyıl anatomistlerinin önerdiği gibi, onu daha da büyütmüş olabilir. Dodo’da böyle kemiksi bir yumru geldiğine dair kayıt yoktur.

Rodrigez Dodosu kanat kemiklerinin on dokuzuncu yüzyıl levhası; kısa korakoidler, kürek kemikleri ve bir ucunda yuvarlak bir yumru bulunan metakarplar
Rodrigez Dodosu’nun kanat kemikleri, Newton ve Newton (1869) için G. H. Ford tarafından çizilmiştir. Metakarplardaki yuvarlak yumrular (levhanın ortasına doğru) karpal yumrulardır, kanat tüylerinin altındaki «musket topu». Görsel: G. H. Ford (opens in new tab), kamu malı (opens in new tab), Wikimedia Commons. Görüntü yeniden boyutlandırıldı; kırpılmadı.

Yuva, yumurta ve bölge

Leguat yuvalardaki çiftleri izledi. Temiz bir yer seçer, palmiye yapraklarını yaklaşık bir buçuk ayak yükseklikte yığar ve “kaz yumurtasından çok daha büyük” tek bir yumurta bırakırdı. Erkek ve dişi sırayla kuluçkaya yatardı. Yavru yedi haftadan önce çıkmaz, aylarca kendi başına bakamazdı. Kuluçkadayken veya o yavruyu yetiştirirken, iki yüz yarda içinde başka bir solitaire’e izin vermezlerdi. Erkek diğer erkekleri, kanatla işaretlendikten sonra dişi diğer dişileri kovardı.

Yavru gittikten sonra çiftlerin birlikte kaldığını da anlattı; otuz kırk kuşluk bir topluluk, yeni uçmuş bir yavruya ikinci bir yavru getirirdi, buna evlilik derdi. Hume ve Steel, bu birinci el anlatılarda türün çok eşli olduğu yolundaki sonraki öneriye destek bulmaz.

Her iki cinsiyetin, hatta gençlerin taşlığında Leguat, tavuk yumurtası büyüklüğünde, pürüzlü, bir yanı düz bir yanı yuvarlak tek bir kahverengi taş buldu. Kursaktan geçidin o boyutta bir taşı yutamayacak kadar dar göründüğü için, kuşun bu taşla yumurtadan çıktığına inandı. Güvercinler sert yiyeceği öğütmek için sıkça grit yutar; bu yüzden o çıkarım burada olgu diye alınmaz. Taşın bulunması ise onun anlattıklarının parçasıdır.

Dişi ve erkek Rodrigez Dodosu leğen kemiği, bir lades kemiği ve kaba bir taşlık taşının üç görünümünün on dokuzuncu yüzyıl levhası
Dişi (1) ve erkek (2) bir Rodrigez Dodosu’nun leğen kemiği, furkula (3) ve taşlık taşları (4–6), R. Mintern, 1879. Leguat’nın açtığı kuşlarda bulduğu taş türüdür. Görsel: R. Mintern (opens in new tab), kamu malı (opens in new tab), Wikimedia Commons. Görüntü yeniden boyutlandırıldı; kırpılmadı.

Akrabalar

Shapiro ve meslektaşları (2002), solitaire ile dodo’yu kardeş tür olarak, ayrı bir familyada değil güvercin familyasının içinde yerleştirdi. Bu analizde en yakın yaşayan tür Nicobar güvercinidir. Yeni Gine’nin taçlı güvercinleri (Goura) o grubun yanındadır. Moleküler saatleri, dodo ile solitaire’in ayrılışını geç Oligosen’e, bugünkü Mauritius ve Rodrigues adalarından daha eskiye koydu; Maskaren sırasındaki daha eski karaları basamak olarak önerdiler. Bu tarihler o makaledeki saate bağlıdır.

Tarihi dönemde yok olmuş diğer güvercinler arasında en tanınanı Kuzey Amerika’daki Passenger pigeondur. Choiseul güvercini de yok olmuş başka bir ada türüdür. Solitaire’in hikayesi Maskaren hikayesidir: dodo’ya yakın, uçamayan iri bir ada güvercini, 18. yüzyılı Rodrigues’te atlatamamıştır.

Ondokuzuncu yüzyıl levhası: üç monte Rodrigez Dodosu iskeleti, önde daha küçük bir dişi ve daha iri bir erkek, yandan erkek, bir ayaklık ölçek çubuğu
Cambridge Üniversitesi Müzesi’ndeki monte iskeletler, G. H. Ford’un S. Ayling fotoğraflarından çizimi: 177, önde bir dişi; 178, önde bir erkek; 179, yandan bir erkek. Levha küçültülmüştür; ölçek çubuğu bir ayaktır. Görsel: G. H. Ford, after photographs by S. Ayling (opens in new tab), kamu malı (opens in new tab), Wikimedia Commons. Görüntü yeniden boyutlandırıldı; kırpılmadı.
Solda bir dodo iskeleti, sağda bir Rodrigez Dodosu iskeleti; yan yana, aynı ölçekte olmayan on dokuzuncu yüzyıl çizimi
Dodo (solda) ve Rodrigez Dodosu (sağda) iskeletleri, J. Erxleben ve C. L. Griesbach, 1879. Levhanın kendisi ölçekli değildir. Görsel: J. Erxleben and C. L. Griesbach (opens in new tab), kamu malı (opens in new tab), Wikimedia Commons. Görüntü yeniden boyutlandırıldı; kırpılmadı.

Nerede yaşardı

Rodrigues, üç ana Maskaren adasının en doğusu ve en küçüğüdür. IOC listesi üreme alanını kısaca Rodrigues olarak verir. BirdLife’in 2024 IUCN değerlendirmesi (opens in new tab) türü Rodrigues adası, Mauritius’a endemik sayar; yani bugün Mauritius Cumhuriyeti’ne bağlı olan adaya, dodo’nun yurdu olan ana Mauritius adasına değil.

Değerlendirme, kuşun kuru ormanda, belki de çalılıkta yaşamış olabileceğini söyler. Hume’a (2017) göre beslenmesi sert tohumlar ile düşmüş meyve ve yapraklar olarak verilir. Göçmen değildi. Değerlendirmedeki kuşak süresi 3,83 yıldır.

1708 el boyaması Rodrigues haritası: yeşil ormanlı iç kesim, çevrede lagün ve adacıklar, denizde yelkenliler
François Leguat’nun Rodrigues haritası, 1708 yolculuğuyla yayımlandı; ada Diego Ruys veya Diego Rodrigo diye de anılır. Solitaire’in yaşadığı bilinen tek yer burasıdır. Görsel: François Leguat (opens in new tab), kamu malı (opens in new tab), Wikimedia Commons. Görüntü yeniden boyutlandırıldı; kırpılmadı.
Rodrigez Dodosu: eski yayılış alanıGüneybatı Hint Okyanusu haritası: Madagaskar, Réunion, Mauritius ve Rodrigues. Rodrigues, türün eski yayılış alanı olarak renklendirildi; kesik çizgi Rodrigues ile Mauritius arasındaki 538 km'yi gösteriyor. Küçük bir çerçeve Rodrigues'i büyütülmüş olarak gösteriyor.Rodrigez Dodosu: eski yayılış alanı538 kmMadagaskarRéunionMauritiusRodriguesHint OkyanusuRodrigues (büyütülmüş)Eski yayılış alanı: yaşadığı tek ada olan RodriguesKıyı çizgileri: Natural Earth · Yayılış: IOC World Bird List
Rodrigez Dodosu yalnızca Rodrigues adasında yaşadı; bu yüzden eski yayılış alanı adanın kendisidir (IOC World Bird List). Mauritius’a olan 538 km’lik uzaklık Hume ve Steel’den (2013) alındı. Türün soyu tükenmiş durumda. Kıyı çizgileri: Natural Earth (opens in new tab), kamu malı.

Ne zaman yok oldu

IUCN Kırmızı Liste kategorisi Soyu Tükenmiş’tir. Yürürlükteki değerlendirmeyi 8 Temmuz 2024’te BirdLife International yaptı.

  • 1691-93: Leguat Rodrigues’tedir ve daha sonra başlıca birinci el tarifi yayımlar (1708).
  • 1725-26: Tafforet adada mahsur kalır ve kanattaki “kurşun”u anlatır.
  • 1726’dan sonra: keçi ve kediler sokulur; rekabet, rahatsızlık veya avlanma yoluyla düşüşe katkı yaptıkları düşünülür (Hume 2017, IUCN hesabında anılır).
  • 1733: tür hâlâ yaygın sayılır (Gennes de la Chancelière, 1735’te basıldı).
  • 1761: seyrektir ve yalnızca adanın tecritli yerlerinde kaldığı söylenir. Hume (2017), IUCN’nin aktardığı gibi, bunu “most of the birds gone” diye koyar.
  • 1760’lar: türün bu on yılda yok olduğu düşünülür.

Gemiler adanın dev kaplumbağalarını almaya geliyordu; bunlar Réunion ve Mauritius’taki hastane için et olarak götürülüyordu. Bu ziyaretçilerin solitaire’leri de yediği neredeyse kesindir. Avcılık ve insanların getirdiği hayvanlar, değerlendirmede sayılan tehditlerdir.

İlk yarı fosil kemikler 1786’da Plaine Corail mağaralarından toplandı. 1848’e kadar tanımlanmadılar; bunu Strickland ve Melville yaptı. Gmelin’in 1789’daki adı, kemiklere değil Buffon’un önceki anlatısına dayanır. Büyük mağara kazıları 1860’ların sonu ile 1870’lerin başında geldi. Bugün müzelerde binlerce kemik vardır. Eldeki kanıt budur. Yaşayan bir nüfus yoktur, tam bir deri de yoktur.

Rodrigez Dodosu ne zaman yok olduLeguat'nın 1691–93 konaklamasından 1786'daki ilk yarı fosil kemiklere, 1789'daki Gmelin adına, 1848 betimlemesine ve 2024 IUCN değerlendirmesine uzanan bir zaman çizelgesi.Rodrigez Dodosu ne zaman yok oldu1691–93Leguat Rodrigues'te yaşar1708Başlıca birinci elden anlatıyı yayımlar1725–26Tafforet adada mahsur kalır1726'dan sonraKeçi ve kedi getirilir1733Hâlâ yaygın sayılır (Gennes, 1735)1761Seyrek; kuşların çoğu gitmiştir1760'larBüyük olasılıkla soyu tükenmiş1786İlk yarı fosil kemikler, Plaine Corail1789Gmelin türü adlandırır, Buffon'unanlatısından1848Strickland ve Melville kemikleri betimler8 Tem 2024IUCN değerlendirmesi: Soyu tükenmişLeguat (1708/1891), Tafforet (1726), Gennes (1735), 8 Temmuz 2024 IUCNdeğerlendirmesindeki Hume (2017), Hume (2013), Hume ve Steel (2013), Gmelin(1789).
Kaynaklı tarihlerden bir zaman çizelgesi: birinci elden anlatılar, 1760’lardaki son kayıtlar, 1786 kemikleri, 1789 bilimsel adı ve o kemiklerin 1848’deki betimlemesi.
İlk kez betimlenen Rodrigez Dodosu bacak kemiklerinin on dokuzuncu yüzyıl levhası; bazıları hâlâ madeni kabuklu, Levha XV yazılı
Strickland ve Melville’in (1848) Levha XV’i, resmi olarak betimlenen ilk solitaire kemikleri, Vincent Brooks tarafından taşbaskısı yapılmıştır. Bazı parçalarda hâlâ madeni bir kabuk vardır. Kemikler 1786’da Plaine Corail mağaralarından toplanmıştı. Görsel: Vincent Brooks (opens in new tab), kamu malı (opens in new tab), Wikimedia Commons. Görüntü yeniden boyutlandırıldı; kırpılmadı.

Sık sorulan sorular

Rodrigez Dodosu bir dodo türü müydü?

Hayır. Başka bir tür, başka bir cins, başka bir adadır. Dodo’nun kardeş türüydü ve ikisi de güvercin familyasındadır. İkisini karıştırmak kolaydır, çünkü ikisi de uçamayan iri Maskaren güvercinleriydi ve bazı diller solitaire’e bile “dodo” adı verir. Aynı kuş değillerdir. IOC’nin Türkçe adı Rodrigez Dodosu’dur; Mauritius dodosu ile aynı kuş değildir.

Neden solitaire denirdi?

Leguat, adada çok olmalarına rağmen nadiren birlikte görüldükleri için bu adı taşıdığını yazdı. Çiftler, yavruyu yetiştirdikten sonra birlikte kalırdı.

Doldurulmuş bir Rodrigez Dodosu kaldı mı?

Canlı bir kuşun veya bir derinin Maskaren adalarından çıktığına dair kayıt yoktur. Müzeler kemik tutar, 19. yüzyılda kurulmuş iskeletler de vardır. 1708 gravürü, canlı bir kuştan çizildiği bilinen tek görüntüdür.

Son Rodrigez Dodosu ne zaman öldü?

Kimse son bir bireyi kaydetmedi. IUCN hesabı, Hume’u (2017) izleyerek, türü 1761’de hâlâ var ama seyrek sayar ve 1760’ların bir sırasında yok olmuş kabul eder.

Ne yerdi?

IUCN değerlendirmesi, Hume’u (2017) anarak, sert tohumlar ile düşmüş meyve ve yaprakları bildirir. Leguat, açtığı kuşlarda da bir taşlık taşı buldu.

Nasıl yok oldu?

İnsanlar avladı; kaplumbağa için gelen gemiler de solitaire’leri yiyecek olarak aldı. 1726’dan sonra sokulan kedi ve keçilerin düşüşe katkı yaptığı düşünülür. 1733’ten sonra, kuş hâlâ yaygın denirken, azalma hızlı oldu. 1761’de kuşların çoğu çoktan gitmişti.

Turbit ile Scandaroon'u ayırt edebilir misiniz?

Turbit ile Scandaroon'u ayırt edebilir misiniz?

Yazdırılabilir ırk tanıma posterimiz: dokuz güvercin, gösteri ırklarından yaban türlerine, her birinin ayırt edici özelliğiyle.

Bir karşılama e-postası, ardından ayda bir yeni yazılar.

Güvercin Türleri, Yabani güvercinler ve kumrular