Passenger pigeon (Ectopistes migratorius), yirminci yüzyılın başında soyu tükenen bir Kuzey Amerika güvercini idi. Avrupalılar geldiğinde Kuzey Amerika’da tahmini 3 ile 5 milyar kuş yaşıyordu; tür, son kuş olan Martha’nın Cincinnati Hayvanat Bahçesi’nde öldüğü 1 Eylül 1914’te resmen yok oldu. Dodo gibi o da Columbidae familyasına aitti.
Passenger pigeon’ın kökeni
Passenger pigeon, Kuzey Amerika kıtasına özgüydü.
Bilim uzun süre passenger pigeon’ın büyük ovalara yerleşen Zenaida cinsi güvercin ve kumrularından türediğine inandı, ancak genetik çalışmalar onu Amerika kıtasındaki Patagioenas güvercinlerine daha yakın gösteriyor. Bir görüşe göre uzak ataları Amerika’ya Güneydoğu Asya’dan, muhtemelen Beringia (bugünkü Alaska ile Rusya arasındaki eski kara köprüsü) üzerinden ulaştı.
İlk kâşifler ve yerleşimciler yazılarında türden çok sık söz etti; Samuel de Champlain 1605’te bunların “sayılamayacak kadar çok” olduğunu bildirdi.
En sağlıklı döneminde passenger pigeon’ın Amerika Birleşik Devletleri’ndeki toplam kuş nüfusunun yüzde 25 ile 40’ını oluşturduğu tahmin edilir. Avrupalılar Amerikan topraklarına ayak bastığında ülkede 3 milyar ile 5 milyar arasında passenger pigeon vardı.
Nüfus rakamlarını gözünüzde canlandırmak gerçekten zordur ve ilk rakamlar tahmindir, ancak birbirinden bağımsız birçok gözlemciden gelir.
Illinois Üniversitesi’ndeki Illinois Natural History Survey’den ornitolog Kevin Johnson, 1800’lerin başında passenger pigeon’ın gezegendeki en bol kuş türü olduğunu söylemiştir.
ABD’deki bilimsel ornitolojinin iki önde gelen ismi de açıklama yaptı.
John James Audubon (opens in new tab), 1813’te Kentucky’de üç gün boyunca başının üstünden geçen bir göçü anlattı ve bir sürüyü bir milyarın üzerinde kuş olarak hesapladı; Alexander Wilson (opens in new tab) ise belirli bir sürüde iki milyar kuş bulunduğunu tahmin etti.
Yuvalama kolonilerinin birkaç mil (birkaç kilometre) genişliğinde ve kırk mil (yaklaşık 64 km) uzunluğunda alanları kaplayabildiği ve orman alanlarını öldürebilecek kadar çok güvercin dışkısı bıraktığı da söylenir.
Raporlara göre dışkı bir fit (yaklaşık 30 cm) kalınlığa ulaşabiliyordu!
Bir rapora göre Wisconsin’deki büyük bir yuvalama alanı 850 mil kare (yaklaşık 2.200 km²) kaplıyordu ve koloninin kuş sayısı 136 milyon olarak tahmin ediliyordu.
Amerikalı yazar Christopher Cokinos, ABD’deki tüm passenger pigeon’lar bir anda tek sıra halinde uçsaydı dünyanın çevresini 22 kez saracaklarını öne sürdü.
Bu kuşun İngilizce adı, “geçip giden” anlamına gelen Fransızca passager kelimesinden gelir ve göçmen alışkanlıkları nedeniyle kuşa mükemmel biçimde uyar.
Türün bilimsel adı – Ectopistes migratorius – da ünlü göçmen özelliklerine işaret eder.
Çok uzun süre mourning dove‘ın passenger pigeon’ın en yakın akrabası olduğu düşünüldü ve benzer yapıları nedeniyle ikisi zaman zaman karıştırıldı.
Ancak daha yeni araştırmalar, passenger pigeon’a en yakın cinsin band-tailed pigeon ve white-crowned pigeon gibi Patagioenas cinsi (opens in new tab) üyeleri olduğunu öne sürdü.
Passenger pigeon’ın dağılımı ve yaşam alanı
Passenger pigeon, Kuzey Amerika’nın büyük bölümünde bulunuyordu: Kayalık Dağlar’ın doğusunda, Büyük Ovalar’dan Atlantik kıyısına kadar.
Güney Kanada’da ve daha güneyde Mississippi’nin doğusunda da boldu.
Passenger pigeon’ın tercih ettiği yaşam alanı, geniş sert odunlu ormanlardı.
Ana yuvalama alanı Büyük Göller’den New York’a uzanıyordu ve kuzeydeki kuşlar kışın güneye göç ediyordu.
Ontario, Quebec ve Nova Scotia kadar kuzeyden gelen kuşlar kışı Texas, Alabama, Louisiana, Georgia ve kuzey Florida kadar güneyde geçirebiliyor, çoğunlukla Mart ve Nisan’da kuzeye dönüyordu.
Sert kışlarda bazı batı eyaletlerinde, Bermuda’da, Meksika’da ve Küba’da passenger pigeon görüldüğü bildirildi.
Tür normalde uzak batı ABD’de yaşamıyordu, ancak tarih öncesi dönemlerde yaşamış olabilir: bulunan 130’dan fazla passenger pigeon fosili arasında Kaliforniya’daki La Brea Tar Pits’ten örnekler de var.
Passenger pigeon’ın durumu
1895’te türün doğada bulunan son yuvası ve yumurtası Minneapolis yakınlarında toplandı; tam yeri bilinmiyor.
Son yabani kuşlardan biri 1899’da Wisconsin’deki Babcock yakınlarında vuruldu ve tam olarak doğrulanmış son yabani kayıt genellikle 1900’de Ohio’da vurulan bir kuş olarak verilir.
Passenger pigeon, Cincinnati Hayvanat Bahçesi’nin sakini Martha’nın öldüğü 1 Eylül 1914’te resmen yok oldu. Martha’nın çoğu zaman Chicago Üniversitesi’nden Charles Whitman’ın esir sürüsünden geldiği söylenir, ancak kökeni tartışmalıdır.
Hayvanat bahçesindeki sürünün diğer kuşları 1910’da öldükten sonra bilinen son bireye dönüştü.
Martha’nın yaklaşık 29 yaşında olduğu düşünülüyordu. Cesedi Washington D.C.’deki Smithsonian National Museum of Natural History’de saklanıyor.
American Ornithologists’ Union, 1909 ile 1912 arasında passenger pigeon yuvası ya da yuvalama kolonisi bulana 1.500 ABD doları teklif etti, ancak çaba boşa gitti.
Passenger pigeon’ın soyu nasıl tükendi?
1900’lerin başında, avcılık ve ormansızlaşma yüzünden doğada passenger pigeon kalmamıştı.
Sayılarının çokluğu nedeniyle güvercinler çok büyük ölçekte avlandı. Güvercin eti kolay bulunur ve ucuzdu.
Bazen güvercin avına bile gerek kalmıyordu. Anlatılanlara göre yuvalama mevsimlerinde bir koloniye girip yuvalarından düşmüş ya da çarpılıp atılmış yavruları yerden toplamak mümkündü.
Yine de çok büyük sayılarda avlanıyorlardı. Avcıların kuşları yakalamak için sayısız yöntemi vardı ve bunlar kolonilerde kitlesel bir bozulmaya, toptan yuva terkine ve üreme başarısının düşmesine yol açtı.
Passenger pigeon popülasyonuna biraz koruma sağlamak için çeşitli eyaletlerde yasalar çıkarıldı, ancak bunlar yok sayıldı.
Demiryolları ve telgraf durumu daha da kötüleştirdi. Avcılar sürüleri takip edip kuşları şehir pazarlarına hızla gönderebiliyordu ve milyonlarca passenger pigeon doğuya sevk edildi. Aynı zamanda tarım için ormanlar temizleniyordu; bu da yaşam alanlarının büyük bölümünü yok etti.
1878’de Michigan’daki Petoskey yakınlarında büyük bir yuvalama alanındaki avcılar, kuşları milyonlarla doğuya gönderdi ve profesyonel bir avcının kariyeri boyunca üç milyon kuşu pazara yolladığı söylenir. Yaklaşık on yıl içinde tür eyaletten neredeyse yok oldu.
Bu, türün yok oluşunun ne kadar hızlı geldiğini gösteren bir örnektir.
Pazar avcılığı zorlaştıktan ve kârı düştükten sonra hâlâ uygun yaşam alanı bulunduğuna göre passenger pigeon’ın neden hayatta kalamadığını birçok kişi açıklamaya çalıştı.
En çok kabul gören kuram, hayatta kalmak için çok büyük koloniler oluşturabilmeleri gerektiğidir. Bu, avcıları “bunaltarak” yuvadaki kuş kaybını azaltıyordu. Yaşam alanı azaldıkça çok büyük kolonilerin oluşması kolay olmadı.
Araştırmacılar her etkenin ne kadar önemli olduğunu hâlâ tartışıyor, ancak asıl nedenin insan etkinliği olduğuna kuşku yok.
Passenger pigeon’ın yakın akrabalarından white-crowned pigeon, IUCN Kırmızı Listesi’nde (opens in new tab) Near Threatened (Tehdit Altına Yakın) olarak listelenmiştir.
Passenger pigeon’ın görünümü
| Kanat açıklığı | Boy | Ağırlık | Renk | |
| Passenger pigeon | 56 – 62 cm | 38 – 42 cm | 260 – 340 g | Mavi-gri, siyah çizgili, pembe göğüslü |
| Ortalama şehir güvercini | 64 – 72 cm | 32 – 37 cm | 300 – 500 g | Mavimsi gri, biraz siyah |
Passenger pigeon, şehir güvercininden daha uzun ama daha hafif ve genel olarak daha aerodinamikti.
Bu kuşun yapısı, zarafet, hız ve manevra yeteneği olan uçuş özellikleriyle uyumluydu.
Passenger pigeon’ın başı ve boynu küçüktü; kuyruğu uzun ve kama biçimliydi, kanatları uzun ve sivriydi. Bu kanatlar, güçlü ve uzun süreli uçuşu sağlayan büyük göğüs kaslarıyla çalışıyordu.
Erkek passenger pigeon’ın başı ve üst kısımları, kürek tüylerinde ve kanat örtülerinde siyah çizgilerle birlikte, net bir mavi-gri renkteydi.
Boyunda ve üst sırtta metalik bronz, yeşil ve mor tonlarında yanardöner tüy lekeleri vardı.
Göğüs ve alt boğaz yumuşak bir gül renkteydi ve bu renk yavaş yavaş beyaza dönüşüyordu.
Kuyrukta diğerlerinden daha uzun iki kahverengimsi gri tüy vardı, geri kalanı beyazdı.
Passenger pigeon’ın parlak mercan kırmızısı ayakları ve bacakları, siyah bir gagası ve koyu morumsu kırmızı bir irisi vardı.
Dişilerde genel renk çok daha soluk ve mattı. Baş ve sırt kahverengi-griydi; boğazdaki ve ensedeki yanardöner lekeler erkektekinden daha az parlaktı. Göğüs soluk tarçın rengindeydi.
Passenger pigeon’ın doğası
Passenger pigeon, özellikle üreme mevsiminde dev kolonilerde yaşayan, çok sosyal bir kuş olarak bilinirdi.
O kadar büyük sayılarda tünerlerdi ki sık sık birbirlerinin sırtına yığılırlardı.
Tüneme, ayaklarını gizleyen çökmüş bir duruşla yapılırdı ve uyurken gagalarını tüylerin içine gömülü göğüslerine dayarlardı.
Passenger pigeon’ın nadiren saldırgan olduğu ya da kavga ettiği bildirilir.
Güçlü bir uçuş yeteneği vardı ve göçünün yoğun dönemlerinde ortalama 100 km/sa hıza ulaşabildiği tahmin ediliyordu.
Passenger pigeon, hızını artıran kısa ve tekrarlı kanat çırpışlarıyla uçardı. Sık ormanın içinden hızla uçmakta, geniş açık alanlarda uçmak kadar becerikliydi.
Passenger pigeon’ın seslerine dair raporlar, sürüler halindeyken sağır edici olduklarını ve kilometrelerce uzaktan duyulabildiklerini anlatır.
Tek tek kuşun sesi yüksek, sert ve melodisizdi.
Birbirine bağlı sesler bir şarkı oluşturmuyor, daha çok guruldamalar, gıdaklamalar ve cıvıltılardan oluşan bir koleksiyondu.
Çiftleşme sırasında çan benzeri sesler çıkarırlardı ve yuva yapımına gırtlaktan gelen sesler eşlik ederdi.
Tüm güvercinler gibi, bir tehdit fark edildiğinde alarm çağrısı yaparlardı.
Passenger pigeon’ın beslenmesi
Passenger pigeon’ın beslenmesi mevsimlere göre değişirdi.
Sonbahar, kış ve ilkbahar aylarında beslenmeleri çoğunlukla meşe palamudu, kayın fıstığı ve kestane gibi şeylerden oluşurdu; yazın ise çeşitli yumuşak meyveler ve yabani meyveler de bulunurdu.
Passenger pigeon’lar bazen, özellikle üreme sırasında, salyangoz, solucan, tırtıl ve diğer küçük omurgasızları da yerdi.
Passenger pigeon’ın yiyeceği depolamak için çok büyük bir kursağı vardı. Bir portakal büyüklüğüne şişebilir ve 15-18 meşe palamudu tutabilirdi!
Bir tahmine göre bir passenger pigeon günde yaklaşık 100 g yiyecek yerdi.
Kuşun, acı sulardan ya da tuzlu topraktan sağladığı tuza düşkün olduğu anlaşılıyor.
Su günde en az bir kez, çoğunlukla şafakta içilirdi. Kuşlar içmek için birbirlerinin üstüne tünerlerdi.
Passenger pigeon’ın çiftleşmesi ve üremesi
Passenger pigeon, toplu üreyen bir türdü.
Passenger pigeon’ın yılda kaç kez ürediği kesin değildir, ancak en yaygın varsayım yılda bir kezdir.
Yuvalama dönemi dört ile altı hafta sürerdi ve sürü, seçtiği yuvalama alanına güney enlemlerinde Mart’ta, kuzeyde biraz daha geç varırdı.
Türün herhangi bir yer bağlılığı olduğu görülmüyordu; çoğu zaman yıldan yıla tamamen farklı bir yerde yuva yapmayı seçerdi.
Passenger pigeon’ın bir dal üzerinde gerçekleşen bir kur ritüeli vardı.
Erkek, “keck” sesi çıkarırken kanatlarını gösterişli biçimde açar, sonra dalı kavrayıp kanatlarını güçlü biçimde aşağı yukarı çırpardı.
Dişi yaklaştığında başı yukarıda, ona doğru bastırırdı. Dişi de karşılık verirse ve çiftleşmeyi kabul ettiklerini belli ederlerse birbirlerinin tüylerini temizlerlerdi.
Tüy temizliğinden sonra “öpüşür” ve sonra çiftleşirlerdi.
Yuva yapımı hemen ardından başlardı. Dişi sağlam bir dal üzerinde yuva yerini seçer, erkek malzemeyi toplar ve dişi yuvayı inşa ederdi.
Yuva yerden en az 2 metre yükseğe (20 metreye kadar) 70-150 daldan, gevşek bir kase biçiminde yapılırdı.
Genellikle tek, beyaz, oval bir yumurta bırakılırdı (iki yumurta yalnızca nadiren bildirilmiştir) ve iki ebeveyn tarafından 12 ile 14 gün kuluçkaya yatılırdı.
İki ebeveyn de yavruyu kursak sütüyle beslerdi ve yavru hızla büyüyüp yaklaşık iki haftada yetişkin ağırlığına yaklaşırdı.
Ebeveynler yavruyu yumurtadan çıktıktan 14 ile 16 gün sonra bırakır ve yavru tek başına tüylenip uçardı.
Tüm yuvalama döngüsü yaklaşık 30 gün sürerdi.
Passenger pigeon’ın bakımı
Passenger pigeon’ın soyu 100 yıldan fazla süredir resmen tükendiği için, bu tür için izlenecek bakım talimatı olmadığını söylemenin güvenli olduğunu düşünüyoruz!
Zaman zaman doğrulanmamış görüldü bildirimleri geliyor, ancak hiçbiri doğrulanmadı. Revive & Restore grubu dahil bazı bilim insanları, akrabası olan band-tailed pigeon’dan passenger pigeon’a benzeyen bir kuş üretmeyi amaçlayan genetik projeler üzerinde çalışıyor.
Son güncelleme: 12 November 2026 · Güvercin Türleri