Rodrigez Dodosu, yalnızca Maskaren adalarındaki Rodrigues’te yaşamış, uçamayan iri bir güvercindir. Soyu tükenmiştir. IOC World Bird List (sürüm 15.2) bilimsel adını Pezophaps solitaria (Gmelin, 1789), Türkçe adını ise Rodrigez Dodosu olarak verir. İngilizce adı Rodrigues Solitaire’dir. Columbidae familyasinda, kendi cinsi olan Pezophaps içinde yer alır.
Mauritius’taki dodo (Raphus cucullatus) ile kardeş türdür; Mauritius yaklaşık 538 km batıdadır. Yaşayan kuşlar arasında en yakın akrabası, 2002’de yayımlanan mitokondri DNA çalışmasına göre Nicobar güvercinidir (Caloenas nicobarica).
Maskaren adalarından çıkmış bir Rodrigez Dodosu derisi bilinmez. Elde kalan, dönem tanıkları, hayattan çizilmiş tek bir resim, bir harita ve Rodrigues’teki mağaralardan çıkarılmış binlerce yarı fosil kemiktir.

Rodrigez Dodosu bir bakışta
| Özellik | Rodrigez Dodosu |
|---|---|
| Bilimsel ad | Pezophaps solitaria (Gmelin, 1789) |
| Familya | Güvercinler ve kumrular (Columbidae) |
| Yayılış | Yalnızca Rodrigues (bugün Mauritius Cumhuriyeti’nin parçası) |
| Durum | Soyu tükenmiş. IUCN değerlendirmesi, 8 Temmuz 2024 |
| Son kayitlar | 1733’te hâlâ yaygın sayılıyordu; 1761’te seyrek ve adanın tecritli bölümlerinde; büyük olasılıkla 1760’larda yok oldu |
| En yakın yaşayan akraba | Nicobar güvercini (Caloenas nicobarica) |
| En yakın soyu tükenmiş akraba | Mauritius dodosu (Raphus cucullatus) |
| Ne kaldı | Yarı fosil kemikler; tam bir deri bilinmez |
Nasıl görünüyordu
Canlı bir kuştan çizildiği bilinen tek resim, François Leguat’nun 1708 yolculuğundaki gravürdür. Huguenot olan Leguat, 1691-93’te Rodrigues’te yaşadı. Kitabının 1891 İngilizce baskısında erkeklerin tüyü kahverengi-gridir; göz siyah ve canlı, baş ise ibiksiz ve tepesizdir. Gaga ve ayaklar, diye yazdı, hindiye benzer ama biraz daha kıvrıktır. Kuşlar hindiden daha uzundu, boyunları dik, kuyrukları neredeyse yoktu, kıç tarafı yuvarlaktı. Uçmazlardı. Kanatları bedeni kaldıramayacak kadar küçüktü.
Dişiler onu etkilemiştir. Kimisi “fair” idi; bununla açık saç rengini kastediyordu, kimisi kahverengiydi. Göğüste, “dul başlığı gibi” dun renginde sivri bir leke ve kursakta iki daha soluk kabartı vardı.
Marttan Eylül’e kadar, diye yazdı, kuşlar iyice semizlerdi. “Some of the Males weigh forty five Pound.” Bu rakam, o İngilizce çevirideki anlatısından gelir ve semiz mevsimindeki kuşları tarif eder. Kemiklerden alınmış modern bir ortalama ağırlık değildir. Hume ve Steel’in (2013) aktardığı daha sonraki bir osteoloji çalışması, dişilerin, daha iri morfun yetişkin ağırlığının yaklaşık yüzde 60’ı kadar geldiğini tahmin etti. Yazarlar uzun süre bu iri morfu, Leguat’nun metninin de ima ettiği gibi, erkek saymıştır; ama Hume ve Steel, kemiklerin moleküler yöntemle cinsiyetinin belirlenmediğini belirtir.

Kanattaki musket topu
Leguat, kanat kemiğinin ucunda, tüyün altında, “musket topu kadar” sert ve yuvarlak bir kitle tarif etti. Kuşun başlıca savunmasının bu yumru ile gagası olduğunu söyledi. Kanatlar gösteride de çatırdardı. Kuşlar aynı yöne yirmi otuz kez, dört beş dakika dönerdi; çıngırak gibi ses iki yüz adımdan duyulurdu.
1725-26’da Rodrigues’te mahsur kalan Julien Tafforet, kısa kanadın ucunda savunmada kullanılan bir “kurşun” ve kuş kızınca çıkardığı gürültülü kanat sesini benzer biçimde anlattı. Yanında Leguat’nun kitabı vardı, bu yüzden metni tamamen bağımsız bir kaynak değildir; yine de aynı yapıları adadaki ikinci bir kalıştan tekrarlar.
Hume ve Steel (2013), yarı fosil kanat kemiklerini inceleyip bu “karpal yumru”nun karpometakarpusun ekstensor çıkıntısından oluştuğunu gösterdi. İskelet olgunlaştıktan sonra gelişiyordu ve en büyük boyuna, erkek sayılan en iri yetişkinlerde ulaşıyordu. Ölçtükleri en büyük yumru, en geniş yerinde 32,9 mm idi; tabanı yalnızca 14 mm idi. Başka kuşlarda tam bir karşılık bulamadılar ve bunun Aves içinde bir karşılığı olmadığını savundular. Daha kalın bir kıkırdak veya boynuz kılıf, 19. yüzyıl anatomistlerinin önerdiği gibi, onu daha da büyütmüş olabilir. Dodo’da böyle kemiksi bir yumru geldiğine dair kayıt yoktur.

Yuva, yumurta ve bölge
Leguat yuvalardaki çiftleri izledi. Temiz bir yer seçer, palmiye yapraklarını yaklaşık bir buçuk ayak yükseklikte yığar ve “kaz yumurtasından çok daha büyük” tek bir yumurta bırakırdı. Erkek ve dişi sırayla kuluçkaya yatardı. Yavru yedi haftadan önce çıkmaz, aylarca kendi başına bakamazdı. Kuluçkadayken veya o yavruyu yetiştirirken, iki yüz yarda içinde başka bir solitaire’e izin vermezlerdi. Erkek diğer erkekleri, kanatla işaretlendikten sonra dişi diğer dişileri kovardı.
Yavru gittikten sonra çiftlerin birlikte kaldığını da anlattı; otuz kırk kuşluk bir topluluk, yeni uçmuş bir yavruya ikinci bir yavru getirirdi, buna evlilik derdi. Hume ve Steel, bu birinci el anlatılarda türün çok eşli olduğu yolundaki sonraki öneriye destek bulmaz.
Her iki cinsiyetin, hatta gençlerin taşlığında Leguat, tavuk yumurtası büyüklüğünde, pürüzlü, bir yanı düz bir yanı yuvarlak tek bir kahverengi taş buldu. Kursaktan geçidin o boyutta bir taşı yutamayacak kadar dar göründüğü için, kuşun bu taşla yumurtadan çıktığına inandı. Güvercinler sert yiyeceği öğütmek için sıkça grit yutar; bu yüzden o çıkarım burada olgu diye alınmaz. Taşın bulunması ise onun anlattıklarının parçasıdır.

Akrabalar
Shapiro ve meslektaşları (2002), solitaire ile dodo’yu kardeş tür olarak, ayrı bir familyada değil güvercin familyasının içinde yerleştirdi. Bu analizde en yakın yaşayan tür Nicobar güvercinidir. Yeni Gine’nin taçlı güvercinleri (Goura) o grubun yanındadır. Moleküler saatleri, dodo ile solitaire’in ayrılışını geç Oligosen’e, bugünkü Mauritius ve Rodrigues adalarından daha eskiye koydu; Maskaren sırasındaki daha eski karaları basamak olarak önerdiler. Bu tarihler o makaledeki saate bağlıdır.
Tarihi dönemde yok olmuş diğer güvercinler arasında en tanınanı Kuzey Amerika’daki Passenger pigeondur. Choiseul güvercini de yok olmuş başka bir ada türüdür. Solitaire’in hikayesi Maskaren hikayesidir: dodo’ya yakın, uçamayan iri bir ada güvercini, 18. yüzyılı Rodrigues’te atlatamamıştır.


Nerede yaşardı
Rodrigues, üç ana Maskaren adasının en doğusu ve en küçüğüdür. IOC listesi üreme alanını kısaca Rodrigues olarak verir. BirdLife’in 2024 IUCN değerlendirmesi (opens in new tab) türü Rodrigues adası, Mauritius’a endemik sayar; yani bugün Mauritius Cumhuriyeti’ne bağlı olan adaya, dodo’nun yurdu olan ana Mauritius adasına değil.
Değerlendirme, kuşun kuru ormanda, belki de çalılıkta yaşamış olabileceğini söyler. Hume’a (2017) göre beslenmesi sert tohumlar ile düşmüş meyve ve yapraklar olarak verilir. Göçmen değildi. Değerlendirmedeki kuşak süresi 3,83 yıldır.

Ne zaman yok oldu
IUCN Kırmızı Liste kategorisi Soyu Tükenmiş’tir. Yürürlükteki değerlendirmeyi 8 Temmuz 2024’te BirdLife International yaptı.
- 1691-93: Leguat Rodrigues’tedir ve daha sonra başlıca birinci el tarifi yayımlar (1708).
- 1725-26: Tafforet adada mahsur kalır ve kanattaki “kurşun”u anlatır.
- 1726’dan sonra: keçi ve kediler sokulur; rekabet, rahatsızlık veya avlanma yoluyla düşüşe katkı yaptıkları düşünülür (Hume 2017, IUCN hesabında anılır).
- 1733: tür hâlâ yaygın sayılır (Gennes de la Chancelière, 1735’te basıldı).
- 1761: seyrektir ve yalnızca adanın tecritli yerlerinde kaldığı söylenir. Hume (2017), IUCN’nin aktardığı gibi, bunu “most of the birds gone” diye koyar.
- 1760’lar: türün bu on yılda yok olduğu düşünülür.
Gemiler adanın dev kaplumbağalarını almaya geliyordu; bunlar Réunion ve Mauritius’taki hastane için et olarak götürülüyordu. Bu ziyaretçilerin solitaire’leri de yediği neredeyse kesindir. Avcılık ve insanların getirdiği hayvanlar, değerlendirmede sayılan tehditlerdir.
İlk yarı fosil kemikler 1786’da Plaine Corail mağaralarından toplandı. 1848’e kadar tanımlanmadılar; bunu Strickland ve Melville yaptı. Gmelin’in 1789’daki adı, kemiklere değil Buffon’un önceki anlatısına dayanır. Büyük mağara kazıları 1860’ların sonu ile 1870’lerin başında geldi. Bugün müzelerde binlerce kemik vardır. Eldeki kanıt budur. Yaşayan bir nüfus yoktur, tam bir deri de yoktur.

Sık sorulan sorular
Rodrigez Dodosu bir dodo türü müydü?
Hayır. Başka bir tür, başka bir cins, başka bir adadır. Dodo’nun kardeş türüydü ve ikisi de güvercin familyasındadır. İkisini karıştırmak kolaydır, çünkü ikisi de uçamayan iri Maskaren güvercinleriydi ve bazı diller solitaire’e bile “dodo” adı verir. Aynı kuş değillerdir. IOC’nin Türkçe adı Rodrigez Dodosu’dur; Mauritius dodosu ile aynı kuş değildir.
Neden solitaire denirdi?
Leguat, adada çok olmalarına rağmen nadiren birlikte görüldükleri için bu adı taşıdığını yazdı. Çiftler, yavruyu yetiştirdikten sonra birlikte kalırdı.
Doldurulmuş bir Rodrigez Dodosu kaldı mı?
Canlı bir kuşun veya bir derinin Maskaren adalarından çıktığına dair kayıt yoktur. Müzeler kemik tutar, 19. yüzyılda kurulmuş iskeletler de vardır. 1708 gravürü, canlı bir kuştan çizildiği bilinen tek görüntüdür.
Son Rodrigez Dodosu ne zaman öldü?
Kimse son bir bireyi kaydetmedi. IUCN hesabı, Hume’u (2017) izleyerek, türü 1761’de hâlâ var ama seyrek sayar ve 1760’ların bir sırasında yok olmuş kabul eder.
Ne yerdi?
IUCN değerlendirmesi, Hume’u (2017) anarak, sert tohumlar ile düşmüş meyve ve yaprakları bildirir. Leguat, açtığı kuşlarda da bir taşlık taşı buldu.
Nasıl yok oldu?
İnsanlar avladı; kaplumbağa için gelen gemiler de solitaire’leri yiyecek olarak aldı. 1726’dan sonra sokulan kedi ve keçilerin düşüşe katkı yaptığı düşünülür. 1733’ten sonra, kuş hâlâ yaygın denirken, azalma hızlı oldu. 1761’de kuşların çoğu çoktan gitmişti.
