Güvercin kuleleri, genellikle güvercin kümesi dediğimiz yapılardır. Yükseklikleri ve çoğunlukla yuvarlak biçimleri yüzünden kule adını alırlar.
Bugün nadir görülseler de zamana direnenler var.
Çoğu Mısır’da ve İran’da bulunur, ama Orta Doğu’nun her yerinde de rastlanır.
Kulelerin ortaya çıkışı
İnsanın güvercinlerle ilişkisi çok eski zamanlara dayanır.
Tarihçiler genellikle insanların kaya güvercinini (tüm evcil güvercinlerin atası) en az 5.000 yıl önce evcilleştirdiğini söyler. Bazı tahminler 10.000 yıl öncesine kadar gider.
İnsan tarım yapmayı öğrenip kalıcı olarak yerleşince güvercinler köylere yaklaştı. Her zaman fırsatçı olan güvercinler tohum, tahıl ve atılmış yiyecek artıkları için geldi.
İnsan onları kolayca ulaşılan bir besin kaynağı olarak gördü.
Onları esir tutup yetiştirmek için barınak olarak yapılar kurdu.
Hâlâ ayakta olan ve bir kısmı hâlâ kullanılan kulelerin en yoğun olduğu yer ağırlıklı olarak Orta Doğu’dur. Uygarlık dışa doğru yayıldıkça güvercin yetiştiriciliği de yayıldı.
Mısır geleneği
Dönemin büyük uygarlıklarından Eski Mısır’ın güvercin yetiştirmeye başlaması doğal bir adımdı.
Güvercinler, sunu listeleri ve kuşların barındırıldığı sahneler dahil, eski Mısır kayıtlarında ve mezar sahnelerinde görünür.
Mısırlılar kuşları sofra için yetiştirirdi. Güvercin Mısır’da hâlâ bir lezzet sayılır ve geleneksel olarak pirinç ya da firik ile doldurulup ızgarada veya fırında pişirilir.
Güvercin dışkısını gübre (guano) olarak kullandılar ve kuşlar için sayısız başka kullanım buldular.
Çok sayıda kuşu esir tutmak için bir barınak gerekir. Bugün evcil güvercinleri kafeslerde, kümeslerde ya da güvercin kümeslerinde besliyoruz.
Mısırlılar güvercinlere ayrılmış barınaklar olarak kuleler yaptı.
Kuşlar kulelere çekilirdi, çünkü kuleler doğada tünemeyi, yuva yapmayı, çiftleşmeyi ve yavru büyütmeyi sevdikleri kayalık çıkıntılara ve yarıklara benzerdi.
Kulelerin mimarisi
Yapıcılar bazen kendi ya da ustalarının dokunuşlarını eklerdi, ama temel yapı, çoğunlukla birkaç metre yüksekliğinde, üstü çatıyla kapanan yuvarlak bir dış silindirden ya da duvardan oluşurdu.
Kerpiç tuğladan yapılan kuleyi ahşap kirişler desteklerdi.
Dış yapının içine, yüksekliği yaklaşık üçte bir olan bir kule daha yapılırdı. Bu iç yapı güvercinlerin yuva nişlerini barındırırdı.
Kuşlar kuleye dış duvardaki açıklıklardan girip çıkar. Bu açıklıklar güvercinlerin boyuna uygundur, ama yırtıcı kuşların ve diğer avcıların girmesi için fazla küçüktür.
Temel tasarım buydu, ama bu temanın değişik biçimlerine de rastlanır.
Bazen yalnızca bir dış duvardan oluşurlar ve güvercin nişleri silindirin iç eğrisine kalıplanmıştır.
Bazı kulelerin içinde kuşların yumurtlayabileceği tünek kutuları, delikler ya da çıkıntılar vardır.
Bunlar da çamurdan yapılır ve kolayca çıkarılıp yenisiyle değiştirilebilir.
Güvercin kuleleri siluetin bir parçasıdır. Çoğu koni biçimindedir.
Geniş bir tabandan yukarı doğru daralır ve kapalı, yuvarlak bir tepeyle biter.
İşlevsel bir amaca hizmet etseler de insanlar onları çeşitli biçimlerde süslemiştir. Yapıcılar tasarımla bu yapılara güzellik katmıştır.
Bazıları kerpiç gibi yapı malzemesinin özgün renginde bırakılmış, bazıları boyanmıştır. Dış yüzeyler düz ya da sıvalı olabilir.
Kulelerin bir başka özelliği girişleridir. Kare, yuvarlak ya da kemerli açıklıkları olur. Altta, tünek görevi görmek için bir çıkıntı ya da denizlik öne uzanabilir.
Girişlerin yeri ve düzeni de değişik tasarım desenlerinde olur. Bazılarında giriş çıkış delikleri kulenin en tepesine yakındır, bazılarında farklı seviyelerde yer alır.
Kimilerinde ise tekrar eden bir desen oluşturmak için kümeler halinde yerleştirilmiştir. Bir başka özellik de deliklerin altında ya da yakınında dışarı çıkan, çıkıntılarla aynı işi gören, tünek olarak kullanılan çubuklar olabilir.
Örneğin Siva’da, karmaşık delik desenleri ve yapılardan dışarı uzanan çubukları olan, kireçle badanalı yüksek kuleler görürsünüz.
Nil Deltası’ndaki Mit Ghmir’da (opens in new tab) gökyüzüne uzanan onlarca kerpiç kule, küçük bir New York gibi görünür.
Turizm sektörünün dikkatini çekmiş ve tuhaf bir gezi noktası haline gelmişlerdir.
Eski yöntemler
Mısır’da güvercin kuleleri çok eski zamanlardan beri bu şekilde yapılır.
Yeni yapı malzemelerine ve inşaat yöntemlerine rağmen aynı kalmışlardır.
Bunun nedeni, yapımlarının çok kolay olmasıdır. Malzemeler doğaldır, kolay bulunur ve ucuzdur.
Tek gereken biraz emektir. Zaten iyi çalışan bir şeyi neden değiştirmeye çalışasınız?
Tutkusunu bir sonraki nesle aktaran her güvercin meraklısı, kendi tasarım desenini de aktarır. Böylece Mısır güvercin kuleleri ülkenin mimari kültürünün bir parçası olmuştur.
Mısırlıların güvercinlere yuva sağlama biçimi yalnızca kulelerden ibaret değildi ve değil.
Kahire’nin yoksul mahallelerine yukarıdan bakarsanız evlerin damlarında güvercin kuleleri ve kümesleri görürsünüz.
Dünyaya yayılış
Bu kuleleri yalnızca Mısır’da bulamazsınız.
Orta Doğu’nun birçok ülkesine ve çok daha uzaklara yayılmışlardır.
Güvercin yetiştiriciliği Amerika kıtalarına ve Çin’e kadar ulaşmıştır.
Güvercin kümesi dediğimiz sonraki yapıların çoğu hâlâ temel tasarıma uyar ve bazı durumlarda göze hoş gelen binalara dönüşmüştür.
Güvercin kulelerinin sayısında ve tasarımının sağlamlığında Mısır’ın en güçlü rakibi olan ülke İran’dır.
İran güvercin kuleleri
İran’da güvercinlerin en parlak dönemi 16. ve 17. yüzyıllardı.
Kuşlar etleri için de tutuluyordu, ama esas olarak, çok değerli kavun ve salatalık tarlalarında gübre olarak kullanılan guanoları için yetiştiriliyordu.
Çoğunlukla İsfahan bölgesinde bulunan en büyük İran güvercin kulelerinin yüksekliğinin yaklaşık 18 metreye, çapının 20 metrenin üzerine çıktığı bildirilir.
Temel Mısır tasarımını izlerler (içi petek gibi tüneklerle (opens in new tab) dolu kule), ama bazen az sayıda geleneksel biçimde gruplanırlar.
Yapıcılar kendi özgün mimari dokunuşlarını ve süslerini ekler.
Mısır güvercin kuleleri gibi kerpiç tuğladan yapılırlar, ama çoğunun üzeri sıva ve kireçle kaplıdır. Bazı örnekler dünyanın en güzel güvercin kümesleri olarak övülür.
En büyük kulelerin 14.000 kuşa kadar barındırdığı söylenir.
Eskiden binlerce kule varken artık çok azı çalışır durumda. Dünya yapay gübreye geçtiğinden beri çoğu da harabeye dönüyor.
Bazı tahminlere göre İsfahan çevresinde ayakta kalan kulelerin sayısı yaklaşık 300’dür. İnsanlık ve güvercin tarihi için neyse ki bir kısmı İran Ulusal Miras Listesi’nde korunmaktadır.
Son güncelleme: 12 November 2026 · Bilgiler